ตรวจสอบ CPU, RAM และ Load Average ของ Linux Server

เมื่อเว็บไซต์หรือแอปบนเซิร์ฟเวอร์ตอบสนองช้า สิ่งแรกที่ควรทำคือดูว่าทรัพยากรส่วนไหนกำลังตึง CPU ถูกใช้เต็ม RAM ไม่พอจนต้องใช้ Swap หรือดิสก์ตอบสนองไม่ทัน แต่ละกรณีแก้ต่างกัน คู่มือนี้รวบรวมคำสั่งมาตรฐานที่มีในแทบทุก Linux Distro พร้อมวิธีอ่านค่าที่ได้

สิ่งที่ต้องเตรียม

• เข้าเซิร์ฟเวอร์ผ่าน SSH ได้ (ถ้าเครื่องช้ามากจน SSH ไม่ตอบ ใช้ Console ตามคู่มือ การ Remote เข้า Console Server ผ่าน Web UI)
• คำสั่งส่วนใหญ่ไม่ต้องใช้ root ยกเว้นการอ่าน Log ของ Kernel
• Ubuntu 22.04/24.04 หรือ AlmaLinux/Rocky Linux 8-9

ขั้นตอนที่ 1: ดูจำนวน CPU และ Load Average

nproc
uptime

ตัวอย่างผลลัพธ์

4
 10:15:32 up 12 days,  3:04,  1 user,  load average: 3.20, 2.85, 1.90

Load Average สามตัวคือค่าเฉลี่ย 1, 5 และ 15 นาทีล่าสุด หมายถึงจำนวนโปรเซสที่กำลังใช้ CPU หรือรอคิวอยู่ รวมถึงโปรเซสที่รอดิสก์ (สถานะ D) บน Linux วิธีอ่านคร่าว ๆ คือเทียบกับจำนวน CPU จาก nproc

• Load ต่ำกว่าจำนวน CPU: ยังมีกำลังเหลือ
• Load ใกล้เคียงจำนวน CPU: ใช้งานเต็มพอดี
• Load สูงกว่าจำนวน CPU ต่อเนื่อง: มีงานรอคิว เครื่องจะเริ่มช้า

ตัวอย่างด้านบนคือเครื่อง 4 Core มี Load 3.20 ถือว่ายังรับได้ และค่า 1 นาทีสูงกว่า 15 นาที แปลว่าโหลดกำลังเพิ่มขึ้น หาก Load สูงแต่ CPU ไม่เต็ม มักเป็นเพราะรอดิสก์ ให้ดูขั้นตอนที่ 4

ขั้นตอนที่ 2: ดูภาพรวมแบบเรียลไทม์ด้วย top

top

บรรทัดที่ขึ้นต้นด้วย %Cpu(s) สำคัญที่สุด

ค่า	ความหมาย
us	CPU ที่โปรแกรมผู้ใช้ใช้ เช่น PHP, Node.js, MySQL
sy	CPU ที่ Kernel ใช้
id	CPU ที่ว่าง
wa	เวลาที่ CPU รอดิสก์ ถ้าสูงต่อเนื่องแปลว่าดิสก์เป็นคอขวด
st	Steal Time เวลาที่ Virtual Machine รอ CPU จริงจาก Host

ปุ่มลัดที่ใช้บ่อยใน top: 1 แสดงแยกทีละ Core, P เรียงตาม CPU, M เรียงตามหน่วยความจำ, c แสดงคำสั่งเต็ม และ q ออก หากต้องการหน้าจอที่อ่านง่ายกว่า ติดตั้ง htop ได้ด้วย sudo apt install -y htop หรือ sudo dnf install -y htop (บน AlmaLinux และ Rocky Linux ต้องเปิด EPEL ก่อนด้วย sudo dnf install -y epel-release)

หมายเหตุ: หากค่า st สูงต่อเนื่อง (เช่นเกิน 10%) ทั้งที่โปรแกรมบนเครื่องใช้ CPU ไม่มาก ให้เก็บผลลัพธ์ของ top พร้อมเวลาที่เกิดไว้ แล้วแจ้งทีม Support เพื่อตรวจสอบฝั่ง Host

ขั้นตอนที่ 3: ตรวจหน่วยความจำ RAM และ Swap

free -h

               total        used        free      shared  buff/cache   available
Mem:           7.7Gi       5.1Gi       310Mi       120Mi       2.3Gi       2.2Gi
Swap:          2.0Gi       1.4Gi       600Mi

ค่าที่ควรดูคือ available ไม่ใช่ free เพราะ Linux นำ RAM ที่ว่างไปใช้เป็น Cache ของไฟล์ (buff/cache) และคืนให้โปรแกรมได้ทันทีเมื่อต้องการ ค่า free ที่ต่ำจึงเป็นเรื่องปกติ สัญญาณที่น่ากังวลคือ available ต่ำมาก และ Swap ถูกใช้เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ

ดูว่ามีการสลับหน่วยความจำไป Swap อยู่จริงหรือไม่ด้วย vmstat ทุก 1 วินาที 5 ครั้ง

vmstat 1 5

คอลัมน์ si และ so (Swap In/Out) ควรเป็น 0 หรือใกล้ 0 หากมีค่าต่อเนื่อง แปลว่า RAM ไม่พอ คอลัมน์ r คือจำนวนโปรเซสที่รอ CPU ถ้ามากกว่าจำนวน Core ต่อเนื่องแปลว่า CPU ไม่พอ ส่วน wa คือเวลารอดิสก์เช่นเดียวกับใน top หากเครื่องไม่มี Swap เลยและ RAM ตึงบ่อย ดูวิธีเพิ่มได้ที่ เพิ่ม Swap File บน Linux Server

ขั้นตอนที่ 4: ตรวจการทำงานของดิสก์

ติดตั้งชุดเครื่องมือ sysstat ก่อน

sudo apt install -y sysstat      # Ubuntu
sudo dnf install -y sysstat      # AlmaLinux / Rocky Linux

iostat -x 1 3

ดูรอบที่ 2 และ 3 (รอบแรกเป็นค่าเฉลี่ยตั้งแต่บูต) คอลัมน์ %util ที่ใกล้ 100% ต่อเนื่อง และค่า r_await หรือ w_await (มิลลิวินาที) ที่สูงผิดปกติ แปลว่าดิสก์ทำงานไม่ทัน มักเกิดจากฐานข้อมูลที่ไม่มี Index, งานสำรองข้อมูล หรือ RAM ไม่พอจนต้องใช้ Swap หนัก

ps aux --sort=-%cpu | head -n 11
ps aux --sort=-%mem | head -n 11

ps -C php-fpm8.3 -o rss= | awk '{s+=$1} END {printf "%.0f MB\n", s/1024}'

sudo journalctl -k | grep -i -E "out of memory|killed process"